Αρχική » Γνωρίζοντας την Τροιζήνια γη: Τοπωνυμίες της αρχαίας Τροιζηνίας (Μέρος Ά)

Γνωρίζοντας την Τροιζήνια γη: Τοπωνυμίες της αρχαίας Τροιζηνίας (Μέρος Ά)

Από τον Χατζηπασχάλη Ευθύμιο

Η Τροιζήνα και κατ’ επέκταση η Τροιζηνία είναι γεμάτη ιστορίες, άλλοτε γνωστές και άλλοτε άγνωστες στον περισσότερο κόσμο. Κομμάτια αυτών των ιστοριών είναι διακριτά και μέσα από τα τοπωνύμιά της, τα οποία απέκτησε μέσα στους αιώνες. Αυτό το άρθρο εμβαθύνει στις αρχαίες ονομασίες περιοχών της Τροιζηνίας καθώς εξετάζει την προέλευσή τους και τη σύνδεσή τους με τις αντίστοιχες σύγχρονες.

ΤΟ ΦΟΡΒΑΝΤΙΟΝ ΟΡΟΣ

Ο σύγχρονος οικισμός της Τροιζήνας, όπως και ο αρχαίος, κείται στις παρυφές του όρους Αδέρες. Η ονομασία αυτή όμως δεν είναι αρχαία, αλλά επικράτησε μετά την εγκατάσταση Αρβανιτών στην περιοχή κατά τον 14^ο αιώνα. Η αντίστοιχη αρχαία ονομασία του όρους είναι «Φορβάντιον ὄρος», όπως παραδίδεται από τον Στέφανο Βυζάντιο στα «Εθνικά», στο γεωγραφικό-γραμματικό λεξικό του.

Ο Φόρβας ήταν ο έβδομος βασιλιάς του Άργους που, σύμφωνα με τη μυθολογία, είχε κτίσει οικισμό στο όρος . Ωστόσο, ο περιηγητής Παυσανίας στα «Κορινθιακά» του, κατά την περιήγησή του στο Άργος, αναφέρει τον Φόρβαντα ως υιό του Άργους. Η ονομασία αυτή εντούτοις καταδεικνύει την επιρροή που ασκούσε το Άργος στην περιοχή ανά τους αιώνες.

ΧΡΥΣΟΡΡΟΑΣ ΚΑΙ ΤΑΥΡΕΙΟΣ ΠΟΤΑΜΟΣ

Στην περιοχή των δύο οικισμών, αρχαίου και συγχρόνου, υπάρχουν σημαντικές πηγές γλυκού νερού που εξασφαλίζουν από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα την ύδρευση πόσιμου νερού για τα νοικοκυριά καθώς και την άρδευση για την ευδοκίμηση των καλλιεργειών σε περιβόλια και χωράφια. Η κυριότερη πηγή νερού είναι το ρεύμα του Διαβολογέφυρου που βρίσκεται δυτικά των δύο οικισμών και πηγάζοντας από το Φορβάντιο-Αδέρες διατρέχει την πεδιάδα της Τροιζηνίας.

Στην αρχαιότητα είχε το όνομα «Χρυσορρόας» ή «Γεφυραῖον ῥεῖθρον». Χρυσορρόας ονομάστηκε διότι ήταν ο ποταμός που έρρεε χρυσάφι-μεταφορικά φυσικά- χάριν του πολύτιμου νερού του, το οποίο στην αρχαιότητα δε στέρευε ποτέ. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι ακόμα και μετά από εννεαετή ξηρασία που ταλαιπώρησε την περιοχή, ο ποταμός εξακολουθούσε να ρέει αδιαλείπτως.

Όσο για τη δεύτερη ονομασία, η αρχαία Τροιζήνα ήταν χτισμένη στα σημερινά περιβόλια και ανάμεσα σε δύο μεγάλα φυσικά ρέματα που κατέβαιναν από το όρος Αδέρες. Το ανατολικό ήταν το ρέμα του Αγίου Αθανασίου και το δυτικό ήταν ο Χρυσορρόας. Κατά μήκος των δύο αυτών ρεμάτων κατέβαιναν από την ακρόπολη οι δύο μεγάλοι βραχίονες των αμυντικών τειχών της πόλης.

Το ποτάμι λειτουργούσε στην πράξη σαν μια φυσική οχυρωματική τάφρος, ήτοι ένα φυσικό «ρείθρο»/αυλάκι προστασίας.

Επιπροσθέτως, ο Χρυσορρόας βρισκόταν στα δυτικά τείχη της πόλης. Προκειμένου να βγει κανείς από την Αγορά της Τροιζήνας και να κατευθυνθεί προς το περίφημο Ιερό του Ιππολύτου (το οποίο βρισκόταν εκτός των τειχών, περίπου 800 μέτρα δυτικότερα στις σημερινές Αρχαιότητες), έπρεπε υποχρεωτικά να διασχίσει το ποτάμι. Στο σημείο εκείνο υπήρχε κεντρική γέφυρα που ένωνε την πόλη με το εξωτερικό οδικό δίκτυο. Λόγω αυτής της σημαντικής γέφυρας, το ποτάμι πήρε το όνομα «Γεφυραῖον».

Στα δυτικά όρια του σύγχρονου οικισμού και στα ανατολικά τείχη του αρχαίου διέρχεται επίσης ένα ρεύμα, το οποίο οι ντόπιοι ονομάζουν σήμερα «ρεύμα Βαραγγά» ή «ρεύμα Αγίας Ειρήνης».

Οι αρχαίοι Τροιζήνιοι ωστόσο έδωσαν σε εκείνο τον ποταμό το όνομα «Ὑλλικός» και «Ταύρειος». Αρχαιότερη ονομασία είναι ο Ταύρειος ή Ταύριος ποταμός, αφιερωμένος στο θεό Ποσειδώνα, ο οποίος ετιμάτο ιδιαίτερα στην Τροιζήνα, παράλληλα με τη θεά Αθηνά, και με το προσωνύμιο «Βασειλεύς». Ο ταύρος αποτελούσε ιερό ζώο του Ποσειδώνα και συνδυαστικά η ορμητικότητα που χαρακτηρίζει έναν ταύρο και έναν ποταμό οδήγησε στην ονομασία του ποταμού. Αργότερα, με την εγκατάσταση των Δωριέων στην Αργολίδα και την Τροιζηνία, ονομάστηκε Υλλικός από τον υιό του Ηρακλή και της Δηιάνειρας Ύλλο, γενάρχη των Ηρακλειδών/Δωριέων, τον οποίο ήρωα και λάτρευαν. Η ονομασία αυτή ισχυροποιήθηκε έτσι πολιτικά, αλλά και φυλετικά. Ο Στέφανος Βυζάντιος στα «Εθνικά» παραδίδει το λήμμα Ὑλλίς: ‘’Υπάρχει και η Υλλίς που είναι φυλή του Άργους, των Δωριέων και των Τροιζηνίων· ο ανήκων στη φυλή ονομάζεται Υλλεύς’’.

ΦΟΙΒΑΙΑ ΛΙΜΝΗ

Αφού ο Χρυσορρόας διατρέξει την πεδιάδα της Τροιζηνίας, καταλήγει στη σημερινή Λιμνοθάλασσα της Ψήφτας. Κατά την αρχαιότητα η ονομασία της λίμνης ήταν «Φοιβαῖα λίμνη», δηλαδή λίμνη της Φοίβης ή αλλιώς της θεάς Αρτέμιδος. Κύρια πηγή πληροφόρησης για την τοπωνυμία αυτή είναι ο περιηγητής Παυσανίας στο έργο του «Κορινθιακά». Μεταξύ άλλων αναφέρει: «Μετά τον Άλθηπο βασίλευσε ο Σάρων. Έλεγαν γι’ αυτόν ότι έχτισε το ιερό της Σαρωνίδος Αρτέμιδος δίπλα σε μια θάλασσα βαλτώδη και ρηχή, η οποία για τον λόγο αυτό ονομαζόταν Φοιβαία λίμνη».

Η τοπωνυμία «Ψήφτα» αποτελεί παραφθορά της Φοιβαίας και κατέληξε ωσαύτως μέσα από αιώνες ομιλίας. Μελετητές του έργου «Κορινθιακά» του Παυσανία, όπως ο Νικόλαος Παπαχατζής, ο Gabriel Welter και η Μ. Γιαννοπούλου, αναφέρουν ότι η λέξη υπέστη φωνητική αλλοίωση κατά τη βυζαντινή ή μεταβυζαντινή περίοδο (Φοιβαία → Ψιφαία → Ψήφτα), καθώς το «Φ» μετατράπηκε σταδιακά σε «Ψ» στην ντόπια λαλιά.

Ο πρώτος που εντόπισε απτά αρχαιολογικά στοιχεία για τον ναό της Σαρωνίας Αρτέμιδος ήταν ο Γερμανός αρχαιολόγος Gabriel Welter, ο οποίος έκανε εκτεταμένες ανασκαφές στην Τροιζήνα και την Αίγινα κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Εκείνος ταύτισε στην παραλίμνια περιοχή δυτικά της Ψήφτας -σύρριζα με τον σημερινό επαρχιακό δρόμο και τη δυτική όχθη της λιμνοθάλασσας- τα θεμέλια του αρχαϊκού ναού της Σαρωνίας Αρτέμιδος, καθώς και τα λείψανα του πρωτοελλαδικού οικισμού στον εγγύς λόφο Μαγούλα. Στην αρχαιολογία, ως «μαγούλες» (ή «τούμπες» στη Μακεδονία) αναφέρονται οι χαμηλοί, τεχνητοί ή φυσικοί λόφοι που σχηματίστηκαν από τις συνεχείς επιχώσεις αρχαίων και προϊστορικών οικισμών. Στην Τροιζηνία υπάρχουν δύο τέτοιες περιοχές, με διασημότερη εκείνη κοντά στον οικισμό του Γαλατά, η οποία έχει επίσης αρχαιολογικό και ιστορικό ενδιαφέρον.

Το εύρημα του Welter αναφέρεται επίσημα στις επιστημονικές εκδόσεις του Υπουργείου Πολιτισμού, στο «Ἀρχαιολογικὸν Δελτίον» (όπως στον Τόμο 71 – Χρονικά). Εκεί επισημαίνεται ότι τα θεμέλια του ναού που αυτός είχε εντοπίσει, σήμερα καλύπτονται από τη βλάστηση και το νερό, με αποτέλεσμα η ακριβής τους θέση να μην είναι άμεσα ορατή στην επιφάνεια χωρίς νέα ανασκαφική κάθαρση.

Στοιχεία για τη λιμναία περιοχή της Ψήφτας, αν και δεν ονομάζει ρητά τη λίμνη, παρέχει και ο Ευριπίδης στην τραγωδία του Ιππόλυτος (428 π.Χ.), η οποία διαδραματίζεται στην Τροιζήνα και περιγράφει τις γυναίκες της περιοχής να πλένουν τα ρούχα τους στα ποτάμια και τους υδροβιότοπους που τροφοδοτούσαν την πεδιάδα.

Το συναρπαστικότερο ίσως στοιχείο της Φοιβαίας λίμνης βρίσκεται μέσα στο νερό. Μπροστά από τη σημερινή παραλία και προς την παραλία Ντιρλαντά, στον βυθό της θάλασσας, εκτείνονται τα ερείπια μιας βυθισμένης ρωμαϊκής πόλης. Ακόμα και σήμερα, με μια απλή θαλάσσια μάσκα, δύναται κανείς να διακρίνει στοιχεία αρχαίας τοιχοποιίας και διάσπαρτα σπαράγματα (θραύσματα) από ρωμαϊκά αγγεία. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι επρόκειτο για έναν ιδιαίτερα μεγάλο και ακμάζοντα παραθαλάσσιο οικισμό της ρωμαϊκής περιόδου, ο οποίος εξαιτίας τεκτονικών κι έπειτα ηφαιστειακών δραστηριοτήτων, καταποντίστηκε στο Σαρωνικό κόλπο.

Πηγές:

Παυσανίας: «Ἑλλάδος Περιήγησις», Κορινθιακά (ΙΙ.16.1),(ΙΙ.30.7),(ΙΙ.31.10),(ΙΙ.32.7),(ΙΙ.32.10).

Ευριπίδης: «Ἱππόλυτος», στίχοι 121-130, 1131-1134.

Στέφανος Βυζάντιος: «Ἐθνικά», λήμματα «Ὑλλίς» και «Φόρβας».

«Ἀρχαιολογικὸν Δελτίον»: σελίδες 218-221.

Η αρχαιολόγος Μ. Γιαννοπούλου για την αρχαία Τροιζήνα: https://share.google/oaHfWv2aZjjtk1OTi